Bilişim Ders Notları
Yapay Zekâ · 15. hafta · Yapay Zekâ Geliştirme Ortamları

Temel Bileşenler 4: Ses Tanıma ve Konuşma

Yapay Zekâ Uygulamaları · 15. hafta ders notu · YZU1.2.3

Öğrenme çıktıları
YZU1.2.3
  • Konuşma tanımanın sesi yazıya, metinden konuşmaya dönüştürmenin ise yazıyı sese çevirdiğini açıklar.
  • Tanınan metni "eğer" bloklarıyla karşılaştırarak sesli komutla kukla yönetir.
  • Dil, ses tipi gibi ayarları değiştirerek konuşan bir kukla hazırlar.
  • Gürültü, telaffuz ve dil seçiminin konuşma tanıma sonucunu nasıl etkilediğini fark eder.
Bilgisayarsız sınıf alternatifi

Robot Tobi ve kulak

Bir öğrenci "kulak" (konuşma tanıma), bir öğrenci "Tobi" olur. Sınıftan biri komut kartındaki kelimeyi fısıldar ya da normal söyler; kulak duyduğunu tahtaya yazar. Tobi yalnızca tahtada yazan kelimeye bakarak hareket eder. Sonra sınıf hafifçe uğuldar ve oyun tekrarlanır; yanlış yazılan kelimeler ayrı sütunda toplanır. Son turda "Tobi" tahtaya yazılan bir cümleyi robot sesiyle okuyarak metinden konuşmayı canlandırır.

Konu anlatımı

Önce konuyu aç, sonra sorulara dokun: cevap altında açılır. Soru işaretli kutulara dokununca cevap görünür.

01Konuşma tanıma: sesten yazıya
Sesli komut: konuşmadan harekete Konuşmatanıma "sağa" Metin → komut "sağa"x’i 20 değiştir"sola"x’i -20 değiştir"dur"hiçbir şey yapma Tobi sağa gider
  1. 1MikrofonKonuşmayı kaydeder.Dokun, adını gör
  2. 2Ses dalgasıSesin zamanla değişen titreşimi.Dokun, adını gör
  3. 3Konuşma tanımaYZ modeli sesi yazıya dönüştürür.Dokun, adını gör
  4. 4Tanınan metinModelin anladığı kelime: "sağa".Dokun, adını gör
  5. 5Komut eşlemeKelimeye göre hangi bloğun çalışacağı seçilir.Dokun, adını gör
  6. 6KuklaKomutu uygular: sağa gider.Dokun, adını gör

Görseldeki numaralara dokun.

?Konuşma tanıma nasıl çalışır?
Mikrofon sesimizi kaydeder ve ses dalgasına dönüştürür. YZ modeli dalgayı küçük parçalara bölüp her parçanın hangi sese benzediğini tahmin eder, sonra bu sesleri anlamlı kelimelere birleştirir.
?Neden tek kelimelik komutlar tercih edilir?
Kısa ve birbirinden farklı kelimeler daha az karışır. "sağa" ile "sola" bile bazen karışabilir; bu yüzden komutlar net ve yavaşça söylenmelidir.
Anahtar kavramlar: Konuşma tanımaSes dalgasıMikrofon
02Metinden konuşmaya: yazıdan sese
?Metinden konuşmaya nerelerde kullanılır?
Görme engelli bireyler için ekran okuyucularda, navigasyon uygulamalarının yol tariflerinde, sesli kitaplarda ve dil öğrenme uygulamalarında kullanılır.
?Seslendirmede dil ayarı neden önemlidir?
Her dilin sesleri ve vurguları farklıdır. Türkçe bir cümleyi İngilizce sesle okutursak "ğ", "ı" gibi harfler yanlış okunur ve cümle anlaşılmaz.
Biliyor muydun?

Konuşan kuklada kısa cümleler kullanın; uzun metinler bekleme süresini artırır.

Metinden konuşmaya: yazı nasıl sese dönüşür? Metin"Merhaba" Ses birimleri Merhabaheceler, sesler Ses dalgası YZ modeli üretir Hoparlör Ayarlar DilTürkçe ▾Ses tipialto ▾Hıznormal ▾ Merhaba! Bugünne öğreneceğiz?
03İki uzantı, iki yön

Soru işaretli kutulara dokun.

Konuşma tanımaMetinden konuşmaya
Girdi
Çıktı
Blok örneği
Hata nedeni
Günlük örnek
04Betik: konuşan ve dinleyen kukla
?Bu betikte iki uzantı nasıl birlikte çalışıyor?
Önce metinden konuşmaya uzantısı soruyu seslendirir, ardından konuşma tanıma cevabı dinleyip metne çevirir. Kukla bu metne bakarak ses çalar ya da yeni bir cümle söyler.
?Tanınan konuşma "Kedi" diye büyük harfle gelirse ne olur?
Scratch'teki eşittir karşılaştırması büyük-küçük harf farkına bakmaz; "Kedi" ile "kedi" eşit sayılır. Ancak "kediler" ya da "kedi mi" farklı metin olduğundan eşleşmez.
bayrağa tıklanınca
konuşma dilini Türkçe ▾ yap
ses tipini alto ▾ yap
Merhaba! Bir hayvan adı söyle. seslendir
3 saniye boyunca konuşmayı tanı
eğer (tanınan konuşma) = (kedi) ise
Miyav ▾ sesini bitene kadar çal
değilse
Bu hayvanı tanımıyorum. seslendir
Anahtar kavramlar: Metinden konuşmayaSes tipiDil ayarı

Ders akışı

40 dakikalık bir ders saati için planlandı. Adımın başlığına dokun, ayrıntılar açılsın.

5dk

Isınma: Sesli asistan

Öğrencilere evde ya da telefonda sesli asistan kullanıp kullanmadıklarını sor. "Asistan senin sözünü nasıl anlıyor, cevabını nasıl sesli söylüyor?" sorusunu tahtaya yaz ve dersin iki parçası olduğunu söyle: duymak ve konuşmak.

8dk

Keşif: Sesten yazıya

Sesli komut çizimini aç, numaralara dokun: mikrofon sesi kaydeder, ses dalgası oluşur, konuşma tanıma modeli dalgayı yazıya çevirir, yazı bir komutla eşleşir. Konuşma tanımanın internet üzerinden çalıştığını ve dil seçiminin önemli olduğunu vurgula.

Sesli komut: konuşmadan harekete Konuşmatanıma "sağa" Metin → komut "sağa"x’i 20 değiştir"sola"x’i -20 değiştir"dur"hiçbir şey yapma Tobi sağa gider
7dk

Keşif: Yazıdan sese

Metinden konuşmaya çizimini göster. Metnin hece ve ses birimlerine ayrıldığını, modelin bunlardan doğal bir ses dalgası ürettiğini anlat. Aynı cümleyi farklı ses tipi ve dil ayarlarıyla seslendir; Türkçe cümleyi İngilizce sesle okutunca oluşan komik sonucu dinletin.

Metinden konuşmaya: yazı nasıl sese dönüşür? Metin"Merhaba" Ses birimleri Merhabaheceler, sesler Ses dalgası YZ modeli üretir Hoparlör Ayarlar DilTürkçe ▾Ses tipialto ▾Hıznormal ▾ Merhaba! Bugünne öğreneceğiz?
15dk

Etkinlik: Sesli komutla Tobi

Sınıfça sesli komut betiğini kurun. Komut kartını alan öğrenci mikrofona tek kelimeyi net söyler; Tobi hareket eder. Sınıf sessizken ve gürültülüyken aynı komutu deneyip kaç denemede doğru tanındığını tahtaya çetele ile yazın.

bayrağa tıklanınca
konuşma dilini Türkçe ▾ yap
sürekli tekrarla
3 saniye boyunca konuşmayı tanı
eğer (tanınan konuşma) = (sağa) ise
x'i 40 değiştir
eğer (tanınan konuşma) = (sola) ise
x'i -40 değiştir
eğer (tanınan konuşma) = (zıpla) ise
y'yi 60 değiştir
0.3 saniye bekle
y'yi -60 değiştir
5dk

Değerlendirme: Neden anlamadı?

Çetele sonuçlarına bakarak tanımayı bozan nedenleri listeleyin: gürültü, hızlı konuşma, mikrofondan uzak durmak, benzer kelimeler. Her öğrenci Tobi için yeni bir sesli komut ve ne yapacağını yazar.

Doğru mu, yanlış mı?

Dersin sonunda tahtada ya da öğrencinin kendi cihazında çözülür.

1. Konuşma tanıma, söylenen sözleri yazıya (metne) dönüştürür.

Cevabı gösterDoğru

2. Metinden konuşmaya, mikrofondan gelen sesi yazıya çevirir.

Cevabı gösterYanlış · Metinden konuşmaya ters yönde çalışır: yazılı metni seslendirir. Sesi yazıya çeviren konuşma tanımadır.

3. Konuşma tanımada seçilen dil, konuşulan dille aynı olmalıdır.

Cevabı gösterDoğru · Dil İngilizce seçilip Türkçe konuşulursa model sözleri İngilizce kelimelere benzetmeye çalışır ve yanlış sonuç verir.

4. Ortamdaki gürültü konuşma tanıma sonucunu etkilemez.

Cevabı gösterYanlış · Gürültü ses dalgasına karışır; model sözleri ayırt etmekte zorlanır ve yanlış kelime yazabilir.

5. "tanınan konuşma" bloğu, son tanınan sözü metin olarak verir.

Cevabı gösterDoğru

6. Sesli komut betiğinde tanınan metin, "eğer" bloğunda beklenen kelimeyle karşılaştırılır.

Cevabı gösterDoğru

7. PictoBlox'taki konuşma tanıma internet bağlantısı olmadan da çalışır.

Cevabı gösterYanlış · Konuşma tanıma ve metinden konuşmaya, sesi çevrim içi YZ hizmetlerinde işler; bağlantı yoksa sonuç gelmez.

8. Metinden konuşmaya uzantısında ses tipi ve dil değiştirilebilir.

Cevabı gösterDoğru

9. Tek ve belirgin kelimelerden oluşan komutlar daha kolay tanınır.

Cevabı gösterDoğru · "sağa", "zıpla" gibi kısa ve birbirine benzemeyen kelimeler, uzun cümlelere göre daha az hataya yol açar.
← Önceki haftaTemel Bileşenler 3: El ve Poz Algılama Sonraki hafta →Temel Bileşenler 5: Metin Sınıflandırma

15. hafta günlük planı

2026–2027 1. düzey Seçmeli Yapay Zekâ Uygulamaları dersi 15. hafta günlük planı. Okul ve öğretmen bilgileriyle doldurulmuş Word dosyası için etkileşimli sürümde Evraklar › Günlük planlar bölümünü kullanın.

2026–2027 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI …………………………

SEÇMELİ YAPAY ZEKÂ UYGULAMALARI 1. SEVİYE DERSİ GÜNLÜK PLANI · 15. HAFTA

BÖLÜM I · DERSE İLİŞKİN BİLGİLER
DersSeçmeli Yapay Zekâ Uygulamaları 1. SeviyeSınıf / Düzey1. düzey (seçmeli)
Hafta / Tarih15. Hafta · 28 Aralık – 1 Ocak (ARALIK)Süre2 ders saati (40' + 40')
TemaYAPAY ZEKÂ GELİŞTİRME ORTAMLARI
KonuTemel Bileşenler 4: Ses Tanıma ve Konuşma
BÖLÜM II · ÖĞRENME ÇIKTILARI VE KAYNAKLAR
Öğrenme çıktısıYZU1.2.3 Yapay zekâ uygulamalarının temel bileşenlerinden yararlanma
Süreç bileşenleri
  • Konuşma tanımanın sesi yazıya, metinden konuşmaya dönüştürmenin ise yazıyı sese çevirdiğini açıklar.
  • Tanınan metni "eğer" bloklarıyla karşılaştırarak sesli komutla kukla yönetir.
  • Dil, ses tipi gibi ayarları değiştirerek konuşan bir kukla hazırlar.
  • Gürültü, telaffuz ve dil seçiminin konuşma tanıma sonucunu nasıl etkilediğini fark eder.
Araç, gereç ve kaynaklarAkıllı tahtada PictoBlox (Konuşma Tanıma ve Metinden Konuşmaya uzantıları) · Mikrofon (tahtaya bağlı ya da dizüstü bilgisayar mikrofonu) ve hoparlör · "sağa, sola, zıpla, dur" komut kartları · Sessiz çalışma için "şşş" kartı · Bilişim Ders Notları ders sayfası, sunum ve etkinlikler (bilisimdersnotlari.com)
BÖLÜM III · ÖĞRENME-ÖĞRETME UYGULAMALARI
SüreEtkinlik akışı
1. ders
5 dk		Isınma: Sesli asistan
Öğrencilere evde ya da telefonda sesli asistan kullanıp kullanmadıklarını sor. "Asistan senin sözünü nasıl anlıyor, cevabını nasıl sesli söylüyor?" sorusunu tahtaya yaz ve dersin iki parçası olduğunu söyle: duymak ve konuşmak.
1. ders
8 dk		Keşif: Sesten yazıya
Sesli komut çizimini aç, numaralara dokun: mikrofon sesi kaydeder, ses dalgası oluşur, konuşma tanıma modeli dalgayı yazıya çevirir, yazı bir komutla eşleşir. Konuşma tanımanın internet üzerinden çalıştığını ve dil seçiminin önemli olduğunu vurgula.
1. ders
7 dk		Keşif: Yazıdan sese
Metinden konuşmaya çizimini göster. Metnin hece ve ses birimlerine ayrıldığını, modelin bunlardan doğal bir ses dalgası ürettiğini anlat. Aynı cümleyi farklı ses tipi ve dil ayarlarıyla seslendir; Türkçe cümleyi İngilizce sesle okutunca oluşan komik sonucu dinletin.
1. ders
15 dk		Etkinlik: Sesli komutla Tobi
Sınıfça sesli komut betiğini kurun. Komut kartını alan öğrenci mikrofona tek kelimeyi net söyler; Tobi hareket eder. Sınıf sessizken ve gürültülüyken aynı komutu deneyip kaç denemede doğru tanındığını tahtaya çetele ile yazın.
1. ders
5 dk		Değerlendirme: Neden anlamadı?
Çetele sonuçlarına bakarak tanımayı bozan nedenleri listeleyin: gürültü, hızlı konuşma, mikrofondan uzak durmak, benzer kelimeler. Her öğrenci Tobi için yeni bir sesli komut ve ne yapacağını yazar.
2. ders
10 dk		Tekrar: Sunum
9 slaytlık ders sunumu akıllı tahtada açılır; önceki saatte öğrenilen kavramlar öğrencilerle birlikte tekrar edilir.
2. ders
20 dk		Uygulama: Etkinlikler
Akıllı tahtada etkileşimli etkinlikler oynanır: Sesli komut zincirinin parçaları; Hangi uzantı çalışıyor?; Sesli komutun yolculuğu; Doğru mu, yanlış mı?; Kutuyu aç: konu soruları.
2. ders
10 dk		Değerlendirme
9 soruluk doğru-yanlış testi tahtada birlikte çözülür; yanlış cevaplar gerekçeleriyle tartışılır.
FarklılaştırmaBilgisayarsız sınıf alternatifi: Robot Tobi ve kulak. Bir öğrenci "kulak" (konuşma tanıma), bir öğrenci "Tobi" olur. Sınıftan biri komut kartındaki kelimeyi fısıldar ya da normal söyler; kulak duyduğunu tahtaya yazar. Tobi yalnızca tahtada yazan kelimeye bakarak hareket eder. Sonra sınıf hafifçe uğuldar ve oyun tekrarlanır; yanlış yazılan kelimeler ayrı sütunda toplanır. Son turda "Tobi" tahtaya yazılan bir cümleyi robot sesiyle okuyarak metinden konuşmayı canlandırır.
BÖLÜM IV · ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Ölçme araçlarıKontrol listesi, dereceli puanlama anahtarı, öz ve akran değerlendirme
Doğru-yanlış soruları
  1. Konuşma tanıma, söylenen sözleri yazıya (metne) dönüştürür. (D)
  2. Metinden konuşmaya, mikrofondan gelen sesi yazıya çevirir. (Y)
  3. Konuşma tanımada seçilen dil, konuşulan dille aynı olmalıdır. (D)
  4. Ortamdaki gürültü konuşma tanıma sonucunu etkilemez. (Y)
  5. "tanınan konuşma" bloğu, son tanınan sözü metin olarak verir. (D)
  6. Sesli komut betiğinde tanınan metin, "eğer" bloğunda beklenen kelimeyle karşılaştırılır. (D)
  7. PictoBlox'taki konuşma tanıma internet bağlantısı olmadan da çalışır. (Y)
  8. Metinden konuşmaya uzantısında ses tipi ve dil değiştirilebilir. (D)
  9. Tek ve belirgin kelimelerden oluşan komutlar daha kolay tanınır. (D)
Dersin uygulanmasına ilişkin açıklamalarMikrofon iznini dersten önce tarayıcıda verin. Sınıf kalabalıksa komutu söyleyen öğrenciyi mikrofona yaklaştırın ve diğerlerinden o sırada sessiz kalmasını isteyin; "şşş" kartı bu anda işe yarar.
…………………………Bilişim Teknolojileri Öğretmeni
UYGUNDUR28.12.2026…………………………Okul Müdürü
Bu dersi sınıfta işleyinSunum, tahta modu ve etkileşimli etkinlikler için.
Etkileşimli sürümü aç →