Bilişim Ders Notları
Yapay Zekâ · 3. hafta · Hayatımızda Yapay Zekâ

Yapay Zekâya Genel Bakış 3: Sınırlar ve Sorumluluk

Yapay Zekâ Uygulamaları · 3. hafta ders notu · YZU1.1.1

Öğrenme çıktıları
YZU1.1.1
  • Dar (zayıf) yapay zekâ ile genel yapay zekâ arasındaki farkı örneklerle açıklar.
  • Yapay zekânın yapamadıklarını ve neden hata yaptığını (veri, bağlam, sağduyu eksikliği) tartışır.
  • Güven yüzdesi, yanlış pozitif ve yanlış negatif kavramlarını bir uygulama ekranı üzerinden yorumlar.
  • Önemli kararlarda insan denetiminin ("döngüde insan") ve sorumluluğun gerekliliğini gerekçelendirir.
Bilgisayarsız sınıf alternatifi

Görev kartlarıyla üç sütun

Tahta üç sütuna ayrılır: "YZ daha iyi", "İnsan daha iyi", "Birlikte". Görev kartları tahtaya yapıştırılır, her grup bir kartı savunur. Fotoğraf tanıyıcı yerine öğretmen bir "tahmin makinesi" rolüne girer: bulanık çizimlere yüzde vererek tahmin eder, sınıf yanlış tahminleri yakalar.

Konu anlatımı

Önce konuyu aç, sonra sorulara dokun: cevap altında açılır. Soru işaretli kutulara dokununca cevap görünür.

01Dar yapay zekâ ve genel yapay zekâ
?Dar (zayıf) yapay zekâ nedir?
Tek bir işi ya da dar bir iş grubunu yapmak için eğitilmiş yapay zekâdır. Satranç programları, yüz tanıma, çeviri ve öneri sistemleri bu türdendir; kendi alanlarında insandan hızlı olabilirler ama alan dışına çıkamazlar.
?Genel yapay zekâ nedir, var mı?
İnsan gibi her konuda öğrenebilen, bilgisini yeni durumlara aktarabilen ve akıl yürütebilen yapay zekâ fikridir. Bugün böyle bir sistem yoktur; ne zaman geliştirilebileceği tartışmalıdır.
?Sohbet botları çok şey biliyor; genel YZ sayılmaz mı?
Birçok konuda metin üretebilseler de dünyayı insan gibi deneyimlemez, kendi amaçları yoktur ve sık sık hata yaparlar. Bu yüzden uzmanların çoğu onları hâlâ genel YZ saymaz.
Anahtar kavramlar: Dar yapay zekâGenel yapay zekâ
Dar (zayıf) YZ: tek işte usta Satranç programıŞampiyonu yener, çay demleyemez. Çeviri uygulaması100'den çok dil çevirir, araba süremez. Yüz tanımaYüzünü tanır, şaka anlamaz. Genel YZİnsan gibi her işiöğrenip düşünür ? Henüz yok
02Yapay zekâ ne yapamaz?

Kartlara dokun.

?Yapay zekâ neden hata yapar?
Çünkü öğrendiği veriler kadar bilir. Veri eksik, tek tip ya da yanlış etiketliyse, girdi eğitim örneklerine hiç benzemiyorsa ya da soru bağlam gerektiriyorsa model yanılır.
03Uygulama ekranında hatayı okumak
Fotoğraf Tanıyıcı Fotoğraf yükle Tahmin Kedigüven%62 Diğer olasılıklar Köpek%31Tilki%7 Yanlış mı? Düzelt Yapay zekâ hata yapabilir. Önemli kararları bir insan kontrol etmeli.
  1. 1Girdi (fotoğraf)Modele verilen veri; model yalnızca bu piksellere bakar.Dokun, adını gör
  2. 2Tahmin (etiket)Modelin en olası bulduğu sınıf. Burada köpeğe "Kedi" diyerek yanılıyor.Dokun, adını gör
  3. 3Güven yüzdesiModelin tahmininden ne kadar emin olduğu. %62 düşük bir güvendir; dikkat!Dokun, adını gör
  4. 4Diğer olasılıklarDoğru cevap (Köpek) ikinci sırada; model kararsız kalmış.Dokun, adını gör
  5. 5Geri bildirim düğmesiKullanıcı hatayı bildirir; bu bilgi modeli iyileştirmek için kullanılabilir.Dokun, adını gör
  6. 6Fotoğraf yükleYeni girdi verilir; farklı açı ve ışıkta sonuç değişebilir.Dokun, adını gör
  7. 7Uyarı notuSorumlu uygulamalar YZ'nin hata yapabileceğini açıkça yazar: insan denetimi.Dokun, adını gör

Numaralara dokun ve ekranın her parçasını incele.

?Güven yüzdesi ne anlatır?
Modelin kendi tahmininden ne kadar emin olduğunu gösterir. %62 gibi düşük bir değer, sonucun bir insan tarafından kontrol edilmesi gerektiğini söyler; %99 bile yanılmaz demek değildir.
?Yanlış pozitif ve yanlış negatif nedir?
Yanlış pozitif, olmayan bir şeyi var sanmaktır (normal e-postayı spam saymak). Yanlış negatif, var olanı kaçırmaktır (hastalık taramasında hastalığı gözden kaçırmak). Hangisinin daha tehlikeli olduğu uygulamaya göre değişir.
Anahtar kavramlar: Güven yüzdesiYanlış pozitifYanlış negatif
04İnsan denetimi ve sorumluluk
?"Döngüde insan" ne demektir?
YZ bir öneri üretir, bir insan bu öneriyi inceler ve son kararı verir. Doktor YZ'nin röntgen yorumunu hastayı muayene ederek doğrular; öğretmen YZ'nin önerdiği soruları kontrol eder.
?YZ'nin kararından kim sorumludur?
YZ kendi başına sorumluluk taşıyamaz. Sistemi geliştirenler, satın alıp kullananlar ve denetleyen kurumlar hatalardan sorumludur; bu yüzden önemli kararlar YZ'ye tek başına bırakılmaz.
?Öğrenci olarak nasıl sorumlu kullanırım?
YZ cevabını körü körüne kabul etmem, güvenilir kaynakla doğrularım, ödevimi kendi düşüncemle yaparım ve YZ'ye kişisel bilgilerimi yazmam.
Biliyor muydun?

Soru şu olmalı: "YZ bunu yapabilir mi?" değil, "YZ bunu yaptığında hata olursa ne olur ve kim fark eder?"

Döngüde insan: YZ önerir, insan karar verir VeriRöntgenfilmi YZ önerir"%87 zatürreolasılığı" Doktor incelerHastayı dinler,tahlil ister KararSorumlulukdoktordadır Hata bildirilir, model iyileşir YZ yardımcıdır; son kararı ve sorumluluğu insan taşır.

Ders akışı

40 dakikalık bir ders saati için planlandı. Adımın başlığına dokun, ayrıntılar açılsın.

5dk

Isınma: Satranç ustası çay demleyebilir mi?

Dünya şampiyonunu yenen bir satranç programına "Bana çay demle" ya da "Bu fıkra neden komik?" dendiğinde ne olacağını sor. Öğrencilerin cevaplarından yola çıkarak bugünkü yapay zekâların tek bir işte çok iyi, onun dışında ise çaresiz olduğunu vurgula.

8dk

Keşif: Dar YZ ve genel YZ

Çizimdeki üç örneği tek tek aç: satranç programı, çeviri uygulaması, yüz tanıma. Hepsinin dar YZ olduğunu, insan gibi her konuda öğrenip düşünebilen genel YZ'nin ise henüz var olmadığını ve bilim insanlarının bu konuda farklı görüşlerde olduğunu anlat.

Dar (zayıf) YZ: tek işte usta Satranç programıŞampiyonu yener, çay demleyemez. Çeviri uygulaması100'den çok dil çevirir, araba süremez. Yüz tanımaYüzünü tanır, şaka anlamaz. Genel YZİnsan gibi her işiöğrenip düşünür ? Henüz yok
10dk

Keşif: YZ neden yanılır?

Fotoğraf tanıyıcı ekranını hotspot olarak aç. Numaralara sırayla dokunarak modelin köpeğe %62 güvenle "Kedi" dediğini, güven yüzdesinin doğruluk garantisi olmadığını göster. Yanlış pozitif (olmayanı var sanmak) ve yanlış negatif (olanı kaçırmak) kavramlarını spam filtresi ve hastalık taraması örnekleriyle açıkla.

Fotoğraf Tanıyıcı Fotoğraf yükle Tahmin Kedigüven%62 Diğer olasılıklar Köpek%31Tilki%7 Yanlış mı? Düzelt Yapay zekâ hata yapabilir. Önemli kararları bir insan kontrol etmeli.
12dk

Etkinlik: İnsan mı, YZ mi?

Gruplara görev kartlarını dağıt (ör. 10.000 fotoğrafı sıralamak, üzgün bir arkadaşı teselli etmek, mahkemede karar vermek, trafik yoğunluğunu tahmin etmek). Gruplar her kartı "YZ daha iyi", "İnsan daha iyi", "Birlikte" sütunlarına yapıştırır ve bir gerekçe yazar. Sonra döngüde insan şemasını açıp "Birlikte" sütununu bu şemayla tartışın.

Döngüde insan: YZ önerir, insan karar verir VeriRöntgenfilmi YZ önerir"%87 zatürreolasılığı" Doktor incelerHastayı dinler,tahlil ister KararSorumlulukdoktordadır Hata bildirilir, model iyileşir YZ yardımcıdır; son kararı ve sorumluluğu insan taşır.
5dk

Değerlendirme: Sınırı bul

"Kim daha iyi?" sürükle-bırak oyununu tahtada oynatın. Her öğrenci bir öğeyi taşıdıktan sonra kısa bir gerekçe söyler; sınıf kırmızı ya da yeşil kartonla katılıp katılmadığını gösterir.

Doğru mu, yanlış mı?

Dersin sonunda tahtada ya da öğrencinin kendi cihazında çözülür.

1. Bugün kullandığımız yapay zekâ uygulamalarının neredeyse tamamı dar (zayıf) yapay zekâdır.

Cevabı gösterDoğru · Her biri tek bir iş için eğitilmiştir: çeviri, yüz tanıma, öneri gibi.

2. Satrançta dünya şampiyonunu yenebilen bir program, aynı zamanda araba sürmeyi de kendiliğinden bilir.

Cevabı gösterYanlış · Dar YZ yalnızca eğitildiği işte başarılıdır; başka bir iş için ayrıca veri ve eğitim gerekir.

3. İnsan gibi her konuda öğrenip düşünebilen genel yapay zekâ bugün yaygın olarak kullanılmaktadır.

Cevabı gösterYanlış · Genel yapay zekâ henüz geliştirilmemiştir; ne zaman ve nasıl ortaya çıkacağı bilim insanları arasında tartışmalıdır.

4. Bir modelin %62 güvenle tahmin yapması, cevabın %62 doğru olduğu anlamına gelir ve cevap kesinlikle kabul edilmelidir.

Cevabı gösterYanlış · Güven yüzdesi modelin kendi tahmininden ne kadar emin olduğunu gösterir; doğruluk garantisi değildir. Düşük güven, bir insanın kontrol etmesi gerektiğine işarettir.

5. Spam filtresinin önemli bir okul e-postasını istenmeyen kutusuna atması yanlış pozitife örnektir.

Cevabı gösterDoğru · Filtre olmayan bir şeyi (spam) var saymıştır.

6. Yapay zekâ, eğitim verisinde hiç karşılaşmadığı durumlarda daha çok hata yapabilir.

Cevabı gösterDoğru

7. YZ bir hata yaptığında sorumluluk yapay zekânın kendisine aittir; insanlara düşen bir şey yoktur.

Cevabı gösterYanlış · YZ bir araçtır; sorumluluk onu geliştiren, kullanan ve denetleyen insanlardadır.

8. "Döngüde insan", YZ'nin önerisini son kararı vermeden önce bir insanın incelemesi demektir.

Cevabı gösterDoğru

9. Yapay zekâ insanlar gibi duygular hisseder ve söylediği şeyleri gerçekten anlar.

Cevabı gösterYanlış · YZ duygu hissetmez; öğrendiği örüntülere göre en olası çıktıyı üretir. Duygulu gibi görünen cevaplar da birer tahmindir.

10. Tıpta, hukukta ve eğitimde YZ önerileri bir uzmanın kontrolünden geçmelidir.

Cevabı gösterDoğru
← Önceki haftaYapay Zekâya Genel Bakış 2: Veri ve Öğrenme Sonraki hafta →Yapay Zekâ Uygulamalarını Tanıyalım

3. hafta günlük planı

2026–2027 1. düzey Seçmeli Yapay Zekâ Uygulamaları dersi 3. hafta günlük planı. Okul ve öğretmen bilgileriyle doldurulmuş Word dosyası için etkileşimli sürümde Evraklar › Günlük planlar bölümünü kullanın.

2026–2027 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI …………………………

SEÇMELİ YAPAY ZEKÂ UYGULAMALARI 1. SEVİYE DERSİ GÜNLÜK PLANI · 3. HAFTA

BÖLÜM I · DERSE İLİŞKİN BİLGİLER
DersSeçmeli Yapay Zekâ Uygulamaları 1. SeviyeSınıf / Düzey1. düzey (seçmeli)
Hafta / Tarih3. Hafta · 28 Eylül – 2 Ekim (EYLÜL)Süre2 ders saati (40' + 40')
TemaHAYATIMIZDA YAPAY ZEKÂ
KonuYapay Zekâya Genel Bakış 3: Sınırlar ve Sorumluluk
BÖLÜM II · ÖĞRENME ÇIKTILARI VE KAYNAKLAR
Öğrenme çıktısıYZU1.1.1 Yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilme
Süreç bileşenleri
  • Dar (zayıf) yapay zekâ ile genel yapay zekâ arasındaki farkı örneklerle açıklar.
  • Yapay zekânın yapamadıklarını ve neden hata yaptığını (veri, bağlam, sağduyu eksikliği) tartışır.
  • Güven yüzdesi, yanlış pozitif ve yanlış negatif kavramlarını bir uygulama ekranı üzerinden yorumlar.
  • Önemli kararlarda insan denetiminin ("döngüde insan") ve sorumluluğun gerekliliğini gerekçelendirir.
Araç, gereç ve kaynaklarAkıllı tahta · "İnsan mı, YZ mi daha iyi?" görev kartları (12 kart) · Yapışkan not kâğıtları · Kırmızı ve yeşil karton (oylama için) · Bilişim Ders Notları ders sayfası, sunum ve etkinlikler (bilisimdersnotlari.com)
BÖLÜM III · ÖĞRENME-ÖĞRETME UYGULAMALARI
SüreEtkinlik akışı
1. ders
5 dk		Isınma: Satranç ustası çay demleyebilir mi?
Dünya şampiyonunu yenen bir satranç programına "Bana çay demle" ya da "Bu fıkra neden komik?" dendiğinde ne olacağını sor. Öğrencilerin cevaplarından yola çıkarak bugünkü yapay zekâların tek bir işte çok iyi, onun dışında ise çaresiz olduğunu vurgula.
1. ders
8 dk		Keşif: Dar YZ ve genel YZ
Çizimdeki üç örneği tek tek aç: satranç programı, çeviri uygulaması, yüz tanıma. Hepsinin dar YZ olduğunu, insan gibi her konuda öğrenip düşünebilen genel YZ'nin ise henüz var olmadığını ve bilim insanlarının bu konuda farklı görüşlerde olduğunu anlat.
1. ders
10 dk		Keşif: YZ neden yanılır?
Fotoğraf tanıyıcı ekranını hotspot olarak aç. Numaralara sırayla dokunarak modelin köpeğe %62 güvenle "Kedi" dediğini, güven yüzdesinin doğruluk garantisi olmadığını göster. Yanlış pozitif (olmayanı var sanmak) ve yanlış negatif (olanı kaçırmak) kavramlarını spam filtresi ve hastalık taraması örnekleriyle açıkla.
1. ders
12 dk		Etkinlik: İnsan mı, YZ mi?
Gruplara görev kartlarını dağıt (ör. 10.000 fotoğrafı sıralamak, üzgün bir arkadaşı teselli etmek, mahkemede karar vermek, trafik yoğunluğunu tahmin etmek). Gruplar her kartı "YZ daha iyi", "İnsan daha iyi", "Birlikte" sütunlarına yapıştırır ve bir gerekçe yazar. Sonra döngüde insan şemasını açıp "Birlikte" sütununu bu şemayla tartışın.
1. ders
5 dk		Değerlendirme: Sınırı bul
"Kim daha iyi?" sürükle-bırak oyununu tahtada oynatın. Her öğrenci bir öğeyi taşıdıktan sonra kısa bir gerekçe söyler; sınıf kırmızı ya da yeşil kartonla katılıp katılmadığını gösterir.
2. ders
10 dk		Tekrar: Sunum
9 slaytlık ders sunumu akıllı tahtada açılır; önceki saatte öğrenilen kavramlar öğrencilerle birlikte tekrar edilir.
2. ders
20 dk		Uygulama: Etkinlikler
Akıllı tahtada etkileşimli etkinlikler oynanır: Kim daha iyi yapar?; Kavramı eşleştir; YZ burada yanılırsa ne olur?; Kutuyu aç: konu soruları; Test yarışması: Yapay Zekâya Genel Bakış 3: Sınırlar ve….
2. ders
10 dk		Değerlendirme
10 soruluk doğru-yanlış testi tahtada birlikte çözülür; yanlış cevaplar gerekçeleriyle tartışılır.
FarklılaştırmaBilgisayarsız sınıf alternatifi: Görev kartlarıyla üç sütun. Tahta üç sütuna ayrılır: "YZ daha iyi", "İnsan daha iyi", "Birlikte". Görev kartları tahtaya yapıştırılır, her grup bir kartı savunur. Fotoğraf tanıyıcı yerine öğretmen bir "tahmin makinesi" rolüne girer: bulanık çizimlere yüzde vererek tahmin eder, sınıf yanlış tahminleri yakalar.
BÖLÜM IV · ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Ölçme araçlarıGözlem formu, dereceli puanlama anahtarı, performans görevi
Doğru-yanlış soruları
  1. Bugün kullandığımız yapay zekâ uygulamalarının neredeyse tamamı dar (zayıf) yapay zekâdır. (D)
  2. Satrançta dünya şampiyonunu yenebilen bir program, aynı zamanda araba sürmeyi de kendiliğinden bilir. (Y)
  3. İnsan gibi her konuda öğrenip düşünebilen genel yapay zekâ bugün yaygın olarak kullanılmaktadır. (Y)
  4. Bir modelin %62 güvenle tahmin yapması, cevabın %62 doğru olduğu anlamına gelir ve cevap kesinlikle kabul edilmelidir. (Y)
  5. Spam filtresinin önemli bir okul e-postasını istenmeyen kutusuna atması yanlış pozitife örnektir. (D)
  6. Yapay zekâ, eğitim verisinde hiç karşılaşmadığı durumlarda daha çok hata yapabilir. (D)
  7. YZ bir hata yaptığında sorumluluk yapay zekânın kendisine aittir; insanlara düşen bir şey yoktur. (Y)
  8. "Döngüde insan", YZ'nin önerisini son kararı vermeden önce bir insanın incelemesi demektir. (D)
  9. Yapay zekâ insanlar gibi duygular hisseder ve söylediği şeyleri gerçekten anlar. (Y)
  10. Tıpta, hukukta ve eğitimde YZ önerileri bir uzmanın kontrolünden geçmelidir. (D)
Dersin uygulanmasına ilişkin açıklamalar"İnsan mı, YZ mi?" etkinliğinde doğru tek cevap aramayın; "Birlikte" sütununa taşınan kartlar dersin asıl hedefi olan insan denetimi fikrine en iyi köprüdür.
…………………………Bilişim Teknolojileri Öğretmeni
UYGUNDUR28.09.2026…………………………Okul Müdürü
Bu dersi sınıfta işleyinSunum, tahta modu ve etkileşimli etkinlikler için.
Etkileşimli sürümü aç →