Bilişim Ders Notları
Dijital Sanat · 16. hafta · Dijital Üretimde Çizim, Görüntü ve Ses

Dijital Ses 1: Kayıt ve Dalga Biçimi

Dijital Sanatlar · 16. hafta ders notu · DS.1.4.2

Öğrenme çıktıları
DS.1.4.2
  • Temiz bir ses kaydı için mikrofon mesafesi, ses seviyesi ve ortam gürültüsüne dikkat eder.
  • Dalga biçiminde sessizliği, konuşmayı, arka plan gürültüsünü ve kırpılmayı ayırt eder.
  • Örnekleme hızı ve mono-stereo kavramlarını basitçe açıklar.
  • Audacity'nin temel araçlarını ve efektlerini (yükseltme, normalleştirme, gürültü azaltma, yankı, perde, tempo) tanır.
Bilgisayarsız sınıf alternatifi

Ses avcıları ve kâğıt dalga

Öğrenciler 1 dakika gözleri kapalı oturur ve duydukları her sesi not eder; sonra sesleri "yakın-uzak", "sürekli-kısa" diye gruplar. Ardından kâğıda bir zaman çizgisi çizilir: biri bir cümle söylerken diğeri sesin yüksekliğine göre kalemini yukarı-aşağı oynatarak "dalga" çizer. Fısıltı küçük, bağırma büyük dalga olur; bağırmada kâğıdın kenarına çarpan dalga kırpılmayı gösterir. Kayıt için öğretmenin telefonu yeterlidir.

Konu anlatımı

Önce konuyu aç, sonra sorulara dokun: cevap altında açılır. Soru işaretli kutulara dokununca cevap görünür.

01Temiz bir ses kaydı
?Mikrofon ne kadar uzakta tutulmalı?
Konuşma için yaklaşık bir karış (15–30 cm). Mikrofonu ağzın tam önüne değil, biraz yanına doğrultmak ve araya pop filtresi (ya da ince bir çorap gerilmiş tel askı) koymak "p" ve "b" patlamalarını önler.
?Ses seviyesi nasıl ayarlanır?
Deneme kaydı yaparken seviye ölçere bakılır. En yüksek yerlerde yeşil-sarı sınırında (yaklaşık −12 ile −6 dB arası) kalmalı, kırmızıya hiç girmemelidir. Çok düşük kayıt ise sonradan yükseltilince gürültüyü de büyütür.
?Ortam gürültüsü nasıl azaltılır?
Kapı-pencere kapatılır, telefonlar sessize alınır, vantilatör ve klima kapatılır. Perde, halı, mont gibi yumuşak eşyalar yankıyı emer. Kaydın başında birkaç saniye "oda sesi" kaydetmek, sonradan gürültü azaltma için örnek sağlar.
Anahtar kavramlar: Mikrofon mesafesiPop filtresiSes seviyesiYankı
15–30 cm Pop filtresi Ses seviyesi tepe: −12…−6 dB Kayıt öncesi kontrol Pencere ve kapı kapalıTelefonlar sessizdeVantilatör, klima kapalıPerde, halı, mont:yankıyı azaltır5 saniye "oda sesi" kaydıDeneme kaydı, sonra dinle
02Ses dalgasını okumak
0 s1 s2 s3 s4 s5 s6 s7 s8 s9 s 1,00−1,0 Mono · 44.100 Hz · 16 bitPembe noktalar: saniyede 44.100 ölçümYükseklik (genlik): sesin şiddeti
  1. 1Zaman cetveliYatay eksen zamanı (saniye) gösterir.Dokun, adını gör
  2. 2Genlik ekseniDikey eksen sesin şiddetini −1 ile +1 arasında gösterir.Dokun, adını gör
  3. 3SessizlikNeredeyse düz çizgi: kimse konuşmuyor.Dokun, adını gör
  4. 4KonuşmaKelime öbekleri ayrı tepeler olarak görünür.Dokun, adını gör
  5. 5Arka plan gürültüsüKonuşma yokken bile görülen ince bant: uğultu, vantilatör.Dokun, adını gör
  6. 6Kırpılma (patlama)Ses sınırı aşmış; tepeleri düzleşmiş ve cızırtılıdır. Kurtarılamaz.Dokun, adını gör
  7. 7Yakından bakışDalga yakından titreşim eğrisidir; pembe noktalar örneklerdir.Dokun, adını gör
  8. 8Kayıt biçimiMono tek kanal; 44.100 Hz saniyedeki ölçüm sayısıdır.Dokun, adını gör

Numaralara dokun: dalganın her bölümü ne anlatıyor?

?Dalga biçimi nedir?
Sesin zamanla nasıl değiştiğini gösteren çizimdir. Yatay eksen zamanı, dikey eksen genliği (sesin şiddetini) gösterir; böylece sesi dinlemeden nerede konuşulduğunu, nerede sustuğunu görebiliriz.
?Kırpılma (clipping) nedir?
Ses, kaydedilebilecek en yüksek seviyeyi aştığında dalganın tepeleri düz bir çizgi gibi kesilir. Bu bölümler cızırtılı ve sert duyulur; kaybolan bilgi geri getirilemez.
?Örnekleme hızı ne demektir?
Bilgisayar sesi sürekli değil, çok sık aralıklarla ölçerek kaydeder. 44.100 Hz, saniyede 44.100 ölçüm demektir; bu hız insan kulağının duyabildiği sesleri yakalamaya yeter ve müzik CD'lerinde de kullanılır.
Anahtar kavramlar: Dalga biçimiGenlikKırpılmaÖrnekleme hızı
03Ses düzenleyici: Audacity
DosyaDüzenSeçGörünümİzlerEfektYardım Kayıt Çalma Mikrofon (USB) 1 (Mono) kanal 012345678 Ses 1× SessizSolo SolSağ Mono · 44,1 kHz Efekt menüsü: YükseltNormalleştirGürültü azaltmaYankıPerdeyi değiştirTempoyu değiştir
  1. 1DuraklatÇalmayı ya da kaydı durdurmadan bekletir.Dokun, adını gör
  2. 2OynatSesi imlecin bulunduğu yerden çalar.Dokun, adını gör
  3. 3KayıtKırmızı düğme; seçili mikrofondan yeni kayıt başlatır.Dokun, adını gör
  4. 4Seçim aracıDalganın bir bölümünü fareyle seçmeye yarar.Dokun, adını gör
  5. 5Kayıt seviye ölçeriMikrofona gelen sesin şiddeti; kırmızıya ulaşmamalı.Dokun, adını gör
  6. 6Giriş aygıtıHangi mikrofonla kayıt yapılacağı seçilir.Dokun, adını gör
  7. 7İz kontrol paneliSessiz, Solo, ses düzeyi ve sol-sağ dengesi.Dokun, adını gör
  8. 8Seçili bölgeEfekt ya da kesme yalnızca bu bölgeye uygulanır.Dokun, adını gör
  9. 9Ses dalgasıKaydın görüntüsü; tepeler yüksek, düz kısımlar sessiz yerlerdir.Dokun, adını gör
  10. 10EfektlerSeçili bölgeye uygulanan hazır işlemler.Dokun, adını gör

Numaralara dokun: Audacity'nin ekranında neler var?

?Audacity'de bir bölüm nasıl seçilir?
Seçim aracıyla dalganın üzerinde fareyle sürüklenir; seçili bölge renkli görünür. Efektler, silme ve kopyalama yalnızca bu seçili bölgeye uygulanır. Hiçbir şey seçilmezse çoğu efekt tüm kayda uygulanır.
?Mono ve stereo arasındaki fark nedir?
Mono tek kanaldır; tüm hoparlörlerden aynı ses gelir. Stereo sol ve sağ olmak üzere iki kanaldır; müzikte aletlerin farklı yönlerden geliyormuş gibi duyulmasını sağlar. Konuşma kaydı için mono yeterlidir.
Biliyor muydun?

Audacity'de Ctrl+1 yakınlaştırır, Ctrl+3 uzaklaştırır, boşluk tuşu oynatır ve durdurur. Ayrıntılı kesimlerde yakınlaştırmak hatayı azaltır.

04Temel efektler

Soru işaretli kutulara dokun.

?Yükselt ile normalleştir arasındaki fark nedir?
Yükseltte kaç dB artırılacağını sen seçersin ve fazlası kırpılmaya yol açabilir. Normalleştirmede ise program en yüksek tepeyi bulur ve kaydı tam o tepe hedef seviyeye ulaşacak kadar yükseltir; kırpılma riski olmaz.
Anahtar kavramlar: EfektNormalleştirmePerdeTempo
EfektNe yapar?Ne zaman?
Yükselt
Normalleştir
Gürültü azaltma
Yankı
Perdeyi değiştir
Tempoyu değiştir

Ders akışı

40 dakikalık bir ders saati için planlandı. Adımın başlığına dokun, ayrıntılar açılsın.

5dk

Isınma: Sınıfın sesi

Herkes 10 saniye tamamen sessiz kalsın, bu arada tahtadaki mikrofonla kayıt al. Kaydı yüksek sesle dinletip "Sessizdik ama neler duyuluyor?" diye sor (koridor, vantilatör, kuş, sandalye gıcırtısı). Mikrofonun kulağımızın görmezden geldiği sesleri de yakaladığını fark ettir.

9dk

Keşif: Doğru kayıt düzeni

Kayıt düzeni çizimini göster. Bir gönüllü aynı cümleyi üç mesafeden (5 cm, 20 cm, 1 m) okusun; kayıtları dinleyip dalgaları karşılaştırın. Çok yakında "p" ve "b" seslerinin patladığını, uzakta sesin oda yankısıyla boğuklaştığını göster. Seviye ölçerin yeşil-sarı arasında kalması gerektiğini anlat.

15–30 cm Pop filtresi Ses seviyesi tepe: −12…−6 dB Kayıt öncesi kontrol Pencere ve kapı kapalıTelefonlar sessizdeVantilatör, klima kapalıPerde, halı, mont:yankıyı azaltır5 saniye "oda sesi" kaydıDeneme kaydı, sonra dinle
10dk

Keşif: Dalgayı okumak

Ses dalgası çizimini hotspot olarak aç; sessizlik, konuşma, gürültü ve kırpılma bölgelerini numaralarla göster. Ardından tahtadaki kendi kaydınızda aynı bölgeleri öğrencilere buldur. Dalgaya çok yakınlaştırıp sesin aslında bir titreşim eğrisi ve saniyede binlerce ölçüm noktası olduğunu göster.

0 s1 s2 s3 s4 s5 s6 s7 s8 s9 s 1,00−1,0 Mono · 44.100 Hz · 16 bitPembe noktalar: saniyede 44.100 ölçümYükseklik (genlik): sesin şiddeti
13dk

Etkinlik: Audacity'de ilk düzenleme

Ses düzenleyici çizimini hotspot olarak gösterip araçları tanıt. Sonra öğrenciler sırayla tahtaya gelir: biri bir tekerleme kaydeder, biri gereksiz baş-son boşluğunu seçip siler, biri normalleştirir, biri baştaki oda sesiyle gürültü azaltma uygular. Son iki öğrenci perde ve tempo efektlerini deneyip sesi "robot" ve "sincap" yapar.

DosyaDüzenSeçGörünümİzlerEfektYardım Kayıt Çalma Mikrofon (USB) 1 (Mono) kanal 012345678 Ses 1× SessizSolo SolSağ Mono · 44,1 kHz Efekt menüsü: YükseltNormalleştirGürültü azaltmaYankıPerdeyi değiştirTempoyu değiştir
3dk

Değerlendirme: Dalgaya bak, söyle

Dalga çiziminden rastgele bir bölge göster; öğrenci o bölgede ne olduğunu ve varsa nasıl düzeltileceğini söylesin. "Kırpılmış ses sonradan düzeltilebilir mi?" sorusuyla bitir.

Doğru mu, yanlış mı?

Dersin sonunda tahtada ya da öğrencinin kendi cihazında çözülür.

1. Konuşma kaydında mikrofon ile ağız arasında yaklaşık 15–30 cm mesafe uygundur.

Cevabı gösterDoğru

2. Mikrofonu ağza ne kadar yaklaştırırsak kayıt o kadar kaliteli olur.

Cevabı gösterYanlış · Çok yakın konuşunca "p", "b" gibi seslerde patlama, nefes sesi ve kırpılma oluşur. Çok uzakta ise oda yankısı ve gürültü artar; orta mesafe en temiz sonucu verir.

3. Ses dalgasında dikey yükseklik (genlik) sesin şiddetini gösterir.

Cevabı gösterDoğru

4. Kırpılmış (tepeleri düzleşmiş) bir ses, sonradan sesini kısarak tamamen düzeltilebilir.

Cevabı gösterYanlış · Kırpılmada sınırı aşan bilgi kaydedilmemiştir; sesi kısmak cızırtıyı yalnızca azaltır, kaybolan dalganın tepesini geri getirmez. Bu yüzden kayıt seviyesi baştan doğru ayarlanmalıdır.

5. 44.100 Hz örnekleme hızı, sesin saniyede 44.100 kez ölçülmesi demektir.

Cevabı gösterDoğru

6. Normalleştirme, sesin en yüksek noktası belirlenen seviyeye gelecek şekilde tüm kaydın sesini eşit oranda yükseltir.

Cevabı gösterDoğru

7. Mono kayıt iki ayrı kanaldan oluşur.

Cevabı gösterYanlış · Mono tek kanaldır. Stereo kayıt sol ve sağ olmak üzere iki ayrı kanal içerir; tek mikrofonla yapılan konuşma kayıtları genellikle mono olur.

8. Perdeyi değiştir efekti sesi inceltip kalınlaştırırken konuşmanın hızını değiştirmez.

Cevabı gösterDoğru · Tempoyu değiştir efekti ise perdeye dokunmadan hızı değiştirir.

9. Perde, halı ya da yastık gibi yumuşak eşyalar odadaki yankıyı azaltır.

Cevabı gösterDoğru

10. Gürültü azaltma efekti kayıttaki konuşmanın kalitesine hiçbir zaman zarar vermez.

Cevabı gösterYanlış · Güçlü ayarla uygulanan gürültü azaltma konuşmayı da "metalik" ve boğuk yapar. Önce gürültüyü kayıtta azaltmak, efekti de ölçülü kullanmak gerekir.
← Önceki haftaKolaj ve Dijital Poster: Ahlat Sonraki hafta →Dijital Ses 2: Ses Tasarımı ve Sesli Hikâye

16. hafta günlük planı

2026–2027 1. düzey Seçmeli Dijital Sanatlar dersi 16. hafta günlük planı. Okul ve öğretmen bilgileriyle doldurulmuş Word dosyası için etkileşimli sürümde Evraklar › Günlük planlar bölümünü kullanın.

2026–2027 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI …………………………

SEÇMELİ DİJİTAL SANATLAR 1. SEVİYE DERSİ GÜNLÜK PLANI · 16. HAFTA

BÖLÜM I · DERSE İLİŞKİN BİLGİLER
DersSeçmeli Dijital Sanatlar 1. SeviyeSınıf / Düzey1. düzey (seçmeli)
Hafta / Tarih16. Hafta · 4–8 Ocak (OCAK)Süre2 ders saati (40' + 40')
TemaDİJİTAL ÜRETİMDE ÇİZİM, GÖRÜNTÜ VE SES
KonuDijital Ses 1: Kayıt ve Dalga Biçimi
BÖLÜM II · ÖĞRENME ÇIKTILARI VE KAYNAKLAR
Öğrenme çıktısıDS.1.4.2 Dijital ses kayıt ve düzenleme araçlarından yararlanabilme
Süreç bileşenleri
  • Temiz bir ses kaydı için mikrofon mesafesi, ses seviyesi ve ortam gürültüsüne dikkat eder.
  • Dalga biçiminde sessizliği, konuşmayı, arka plan gürültüsünü ve kırpılmayı ayırt eder.
  • Örnekleme hızı ve mono-stereo kavramlarını basitçe açıklar.
  • Audacity'nin temel araçlarını ve efektlerini (yükseltme, normalleştirme, gürültü azaltma, yankı, perde, tempo) tanır.
Araç, gereç ve kaynaklarAkıllı tahta ve hoparlör · Tahtaya bağlı USB mikrofon ya da öğretmenin telefonu · Tahtada açık Audacity · Cetvel ya da şerit metre, bir yastık ya da mont (yankıyı azaltmak için) · Kâğıt, renkli kalem · Bilişim Ders Notları ders sayfası, sunum ve etkinlikler (bilisimdersnotlari.com)
BÖLÜM III · ÖĞRENME-ÖĞRETME UYGULAMALARI
SüreEtkinlik akışı
1. ders
5 dk		Isınma: Sınıfın sesi
Herkes 10 saniye tamamen sessiz kalsın, bu arada tahtadaki mikrofonla kayıt al. Kaydı yüksek sesle dinletip "Sessizdik ama neler duyuluyor?" diye sor (koridor, vantilatör, kuş, sandalye gıcırtısı). Mikrofonun kulağımızın görmezden geldiği sesleri de yakaladığını fark ettir.
1. ders
9 dk		Keşif: Doğru kayıt düzeni
Kayıt düzeni çizimini göster. Bir gönüllü aynı cümleyi üç mesafeden (5 cm, 20 cm, 1 m) okusun; kayıtları dinleyip dalgaları karşılaştırın. Çok yakında "p" ve "b" seslerinin patladığını, uzakta sesin oda yankısıyla boğuklaştığını göster. Seviye ölçerin yeşil-sarı arasında kalması gerektiğini anlat.
1. ders
10 dk		Keşif: Dalgayı okumak
Ses dalgası çizimini hotspot olarak aç; sessizlik, konuşma, gürültü ve kırpılma bölgelerini numaralarla göster. Ardından tahtadaki kendi kaydınızda aynı bölgeleri öğrencilere buldur. Dalgaya çok yakınlaştırıp sesin aslında bir titreşim eğrisi ve saniyede binlerce ölçüm noktası olduğunu göster.
1. ders
13 dk		Etkinlik: Audacity'de ilk düzenleme
Ses düzenleyici çizimini hotspot olarak gösterip araçları tanıt. Sonra öğrenciler sırayla tahtaya gelir: biri bir tekerleme kaydeder, biri gereksiz baş-son boşluğunu seçip siler, biri normalleştirir, biri baştaki oda sesiyle gürültü azaltma uygular. Son iki öğrenci perde ve tempo efektlerini deneyip sesi "robot" ve "sincap" yapar.
1. ders
3 dk		Değerlendirme: Dalgaya bak, söyle
Dalga çiziminden rastgele bir bölge göster; öğrenci o bölgede ne olduğunu ve varsa nasıl düzeltileceğini söylesin. "Kırpılmış ses sonradan düzeltilebilir mi?" sorusuyla bitir.
2. ders
10 dk		Tekrar: Sunum
9 slaytlık ders sunumu akıllı tahtada açılır; önceki saatte öğrenilen kavramlar öğrencilerle birlikte tekrar edilir.
2. ders
20 dk		Uygulama: Etkinlikler
Akıllı tahtada etkileşimli etkinlikler oynanır: Dalgada ne görüyorsun?; Hangi efekti kullanmalı?; Kayıttan önce mi, sonra mı?; Doğru mu, yanlış mı?; Kutuyu aç: konu soruları; Eşleşen kartlar: Dijital Ses 1: Kayıt ve Dalga Biçimi.
2. ders
10 dk		Değerlendirme
10 soruluk doğru-yanlış testi tahtada birlikte çözülür; yanlış cevaplar gerekçeleriyle tartışılır.
FarklılaştırmaBilgisayarsız sınıf alternatifi: Ses avcıları ve kâğıt dalga. Öğrenciler 1 dakika gözleri kapalı oturur ve duydukları her sesi not eder; sonra sesleri "yakın-uzak", "sürekli-kısa" diye gruplar. Ardından kâğıda bir zaman çizgisi çizilir: biri bir cümle söylerken diğeri sesin yüksekliğine göre kalemini yukarı-aşağı oynatarak "dalga" çizer. Fısıltı küçük, bağırma büyük dalga olur; bağırmada kâğıdın kenarına çarpan dalga kırpılmayı gösterir. Kayıt için öğretmenin telefonu yeterlidir.
BÖLÜM IV · ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Ölçme araçlarıKontrol listesi, dereceli puanlama anahtarı, öz ve akran değerlendirme
Doğru-yanlış soruları
  1. Konuşma kaydında mikrofon ile ağız arasında yaklaşık 15–30 cm mesafe uygundur. (D)
  2. Mikrofonu ağza ne kadar yaklaştırırsak kayıt o kadar kaliteli olur. (Y)
  3. Ses dalgasında dikey yükseklik (genlik) sesin şiddetini gösterir. (D)
  4. Kırpılmış (tepeleri düzleşmiş) bir ses, sonradan sesini kısarak tamamen düzeltilebilir. (Y)
  5. 44.100 Hz örnekleme hızı, sesin saniyede 44.100 kez ölçülmesi demektir. (D)
  6. Normalleştirme, sesin en yüksek noktası belirlenen seviyeye gelecek şekilde tüm kaydın sesini eşit oranda yükseltir. (D)
  7. Mono kayıt iki ayrı kanaldan oluşur. (Y)
  8. Perdeyi değiştir efekti sesi inceltip kalınlaştırırken konuşmanın hızını değiştirmez. (D)
  9. Perde, halı ya da yastık gibi yumuşak eşyalar odadaki yankıyı azaltır. (D)
  10. Gürültü azaltma efekti kayıttaki konuşmanın kalitesine hiçbir zaman zarar vermez. (Y)
Dersin uygulanmasına ilişkin açıklamalarTahtadaki bilgisayarın dahili mikrofonu fan sesini de kaydeder; telefonun ses kaydedicisiyle kayıt alıp dosyayı tahtaya aktarmak çoğu zaman daha temiz sonuç verir. Audacity'de kayıttan önce "İzlemeyi başlat" diyerek seviye ölçerin hareketini sınıfa gösterin.
…………………………Bilişim Teknolojileri Öğretmeni
UYGUNDUR04.01.2027…………………………Okul Müdürü
Bu dersi sınıfta işleyinSunum, tahta modu ve etkileşimli etkinlikler için.
Etkileşimli sürümü aç →